Sitemap Poland English Slovak
Меню
Band Blues Outsider
Click for MP3 Player
Популярне
Problemy i tendencje ochrony zabytkow sakralnych na Ukrainie.
Published: 02.08.2017



   Glownie te wlasnie wyznania dysponuja zabytkami architektury, co wiaze sie wieloma problemami,
z których najwieksze to miedzy innymi sprawa ochrony i utrzymania zabytkowych obiektów, koniecznosc wspólpracy z wieksza liczba duchowienstwa czy uznawanie przez przedstawicieli niektórych wyznan wymogów ustawodawstwa o ochronie zabytków za przesladowanie.
   Kontakty pomiedzy konserwatorami i klerem oraz kierownictwem religijnych zgromadzen nie zawsze sa latwe. Istniejace w niektórych diecezjach specjalne
komisje ds. sztuki i architektury cerkiewnej nie maja dostatecznego wplywu na sytuacje.
    Ochrona zabytków na Ukrainie stanowi wazna czesc zycia kulturalnego i spolecznego. Stworzono odpowiednie ustawodawstwo, najcenniejsze zabytki
znajduja sie pod opieka panstwa, w budzetach roznych szczebli przeznacza sie pieniadze na konserwacje i restauracje. Od lat 50. XX w. prowadzony jest rejestr zabytków Ukrainy. Stan na dzien 1.01.2009 r. wynosil ponad 140 tys. zarejestrowanych zabytkowych obiektów nieruchomych. Procedura wpisu obiektu do rejestru jest skomplikowana - decyzje podejmuje sie na szczeblu centralnym. Rejestr obciazony jest duza liczba zabytków historii (w minionym ustroju czesc z nich objeta zostala ideologizacja), zbyt malo natomiast jest w nim zabytków nauki i techniki.
   Wiekszosc zabytkowych obiektów architektury, szczególnie architektury sakralnej, znajduje sie na
zachodzie Ukrainy. Przyczyna tego jest krótszy czas przebywania tych ziem pod wladza rezymu sowieckiego. Powszechne wprowadzanie ateizmu w czasach Zwiazku Radzieckiego oznaczalo m.in. burzenie tysiecy swiatyn, grabiez i niszczenie milionów ikon, represje wobec duchowienstwa.
    Najwazniejszym obiektem sakralnej architektury bizantyjskiej na Ukrainie jest zespól cerkiewny sw. Sofii Kijowskiej (XI w.), który znajduje sie na Liscie Swiatowego Dziedzictwa UNESCO. Panstwo poswieca temu obiektowi duzo uwagi - prowadzone sa tutaj skomplikowane badania, przeznacza sie wysokie srodki finansowe na prace konserwatorskie i restauratorskie. Problemem pozostaje zabudowa strefy buforowej.
   W roku 2008 skonczone zostaly prace przy odnawianiu barokowych Carskich Wrót Soboru sw. Sofii, które zostaly odrestaurowane i uzupelnione przy pomocy polskich specjalistów z Krakowa.
    Wiele historycznych miejscowosci centralnej i wschodniej Ukrainy posiada zabytki sakralne z czasów wprowadzania chrzescijanstwa oraz pierwszego panstwa ukrainskiego - Rusi Kijowskiej. Sa to m.in. Kijowsko-Peczerska Lawra, Spaso-Preobrazenski Sobór w Czernihowie, Mychajliwskyj Sobór w Perejaslawiu i inne. Bogate dziedzictwo pozostalo tez z czasów Hetmanszczyzny (XVII-XVIII w.). W miastach zachodniej Ukrainy, takich jak Lwow, Kamieniec Podolski, Wlodzimierz Wolynski, Iwano-Frankiwsk, Zólkiew, wyraznie widac w architekturze sakralnej etniczna i wyznaniowa róznorodnosc, co swiadczy o krzyzowaniu sie na tych ziemiach kultur Wschodu i Zachodu.
   Miasto Zólkiew, znane jako idealne renesansowe miasto-rezydencja wielkich magnatów, w tym i króla Jana III Sobieskiego, liczy szesc zabytkowych kompleksów sakralnych, luzacych chrzescijanom roznych wyznan oraz jedna synagoge, która obecnie nie jest wykorzystywana jako swiatynia. Ochrona zabytków i ich badaniami zajmuje sie Panstwowy Rezerwat Historyczno-Architektoniczny. W ostatnich latach obiekty sakralne odnawiane sa glownie na koszt parafii i mecenasów. W pracach tych biora udzial polscy specjalisci.
   Po odzyskaniu niepodleglosci i swobody zycia religijnego na Ukrainie rozpoczeto odnawianie klasztorów. Przykladami profesjonalnych prac w tym zakresie moga byc klasztor Bazylianów w Krechowie i klasztor Studytów w Uniewie.
    Pierwszy z nich powstal w latach 30. XVII w. Wokól przebudowanej pózniej cerkwi pw. sw. Mikolaja postawiono mury z piecioma wiezami, zbudowano tez druga, drewniana cerkiew. Od 1739 r. klasztor
wszedl w sklad Ruskiej Kongregacji Czynu Swietego Wasyla Wielkiego. W czasach, gdy ziemie te byly pod panowaniem austriackim, klasztor przetrwal jako jedno z centrum zycia duchownego regionu. W czasach radzieckich klasztor zostal zlikwidowany - urzadzono tu szkole dla dzieci uposledzonych. Od lat 90. XX w. obiekt przywrócono dawnym wlascicielom i odrestaurowano.
    Klasztor w Uniewie zostal zalozony w XIV w., a po zniszczeniu przez Tatarów odbudowany w wieku
XVII. Na poczatku XX w. w klasztorze zostala przywrócona tradycja obrzadku greckokatolickiego wedlug zasad wschodniego czarniectwa studyckiego. Od lat 90. ub. w. prowadzone sa prace zwiazane z odnowa klasztoru. Obecnie utworzono tu Lawre.
   Szczególna odmiana architektury sakralnej Ukrainy sa drewniane cerkwie. Mimo niszczacego dzialania czasu, a takze celowej polityki rosyjskiej i sowieckiej wladzy czesc tych bezcennych zabytków zachowala sie do dzis w autentycznej formie, stajac sie pomnikami narodowych tradycji i kultury.
   Badacze ukrainskiej drewnianej architektury dokladnie opisali ten kierunek narodowej twórczosci.
Podstawa kazdej drewnianej cerkwi jest zrab z drewnianych belek. W zaleznosci od liczby zrebów cerkwi i liczby wykonczen dachów ustala sie typ cerkwi. Osobliwosci konstrukcji i charakter architektonicznych rozwiazan decyduja o podziale drewnianej architektury na architektoniczne szkoly regionalne, zwiazane z historyczno-etnicznym podzialem Ukrainy.
   Na przyklad w regionie Karpat istnieja szkoly: huculska, bojkowska, lemkowska, halicka i bukowinska.

   Jednym z najstarszych zachowanych obiektów ludowej drewnianej architektury sakralnej na Ukrainie
jest cerkiew pw. sw. Archistratyga Michaila która znajduje sie we wsi Stara Skwariawa niedaleko Zolkwi.
dr Vasyl Slobodian
- historyk, badacz architektury cerkiewnej
 - odkryl rok jej budowy na 1508. Data ta napisana jest
na belce pólnocnej nawy czcionka z XVI w. W innym miejscu natomiast widnieje napis: „Od 1700 roku tej cerkwi 200 lat bez osmiu”.
   To najstarsza do tej pory rozpoznana ukrainska cerkiew drewniana o potwierdzonej dacie powstania, co stawia ja w rzedzie unikalnych budowli sakralnych z poczatku XVI wieku.
   Swiatynia ta, przetrwala ponad piecset lat, datowana jest na rok 1515.
   Jej ikonostas przechowywany - w Lwowskim Muzeum Historii Religii jest jedynym ocalalym w Ukrainie zabytkiem rodzimego malarstwa sakralnego XVI-XVII wieku. Najlepszym miejscem dla jego eksponowania wydaje sie byc odrestaurowana cerkiew.
   Cerkiew ma bogata historie. Wybudowana zostala w miejscowosci Hlynsk kolo Zólkwi, na wzgórzu Haraj, gdzie stala okolo 200 lat. W 1725 r. zostala przeniesiona do sasiedniej wsi Stara Skwariawa, na miejsce istniejacej tu wczesniej, a zniszczonej w pozarze swiatyni. Kilka razy byla rozbudowywana i przebudowywana.
   Cerkiew posiada bardzo cenny ikonostas. Sklada sie on z kilku czesci pochodzacych z roznych czasów. Najdawniejsza pochodzi z pol. XVI w. Jest to rzad deesis skladajacy sie z dziewieciu wielkich desek z dwiema postaciami i dwiema ikonami swiat na kazdej. Autorami ikon byli mistrzowie z Przemysla. Inna czesc ikonostasu namalowal znany malarz z Zólkwi Iwan Rutkowicz w latach 1677-1687. Obecnie ikonostas restaurowany jest w Lwowskim Muzeum Historii Religii i po ukonczeniu wszystkich prac powróci na miejsce.

    Kolejnym przykladem konserwatorskich i restauratorskich prac w obiektach architektury drewnianej moze byc cerkiew pw. Swietego Ducha w Poteliczu, zbudowana w roku 1503. W obiekcie tym znajduja sie cenne polichromie, które wymagaja konserwacji.
Cerkiew pw. sw. Michaila w Zikowie na Podolu - stanowi charakterystyczny przyklad cerkwi typu wschodnio-podolskiego.
    Drewnianych cerkwi na Ukrainie zostalo ok. 2000. Wymagaja one szczególnej ochrony. Za czasów niepodleglosci w kraju zniknelo 200 tego typu obiektów. W ciagu ostatnich trzech lat na zachodniej Ukrainie zniknelo ich 15. Glówna tego przyczyna sa pozary spowodowane niedostateczna ochrona swiatyn. Notuje sie celowe podpalenia dla uzyskania miejsca pod budowe nowych cerkwi. Oprócz tego obiekty niszczone sa przebudowami, zdobieniem wspólczesnymi materialami, zamiana gontów na blache itd.
Oddzielny kierunek ratowania dziedzictwa sakralnego na Ukrainie to konserwacja zabytkowych ikon.
   Unikatowosc ukrainskiej ikony polega na wykorzystaniu i zachowaniu technik i stylu ikonografow z Bizancjum, wzbogaconych miejscowymi interpretacjami. Cechami charakterystycznymi sa plynny koloryt oraz mistrzowskie nakladanie zlota na ikony. Te technike w XI-XII w. nazywano „asyst” oraz „splaw”. Od XIII do XVII w. malowanie ikon rozprzestrzenilo sie w Galicji i na Wolyniu. Centrum malarstwa ikon byl Przemysl. Z czasem do tradycyjnej sztuki malowania ikon przenikac zaczely wpywy europejskie. Rodzi sie „ukrainski barok”. Galicyjska ikona z tych czasów zajmuje kluczowe miejsce w ukrainskiej ikonografii.
   Znaczacych dziel z tego okresu jest dosc duzo, jednak specjalne miejsce zajmuje dzialalnosc tzw. zólkiewskiego osrodka malarstwa i rzezby, którego wybitnym przedstawicielem byl Iwan Rutkowicz. Ikonostasy jego autorstwa oraz jego uczniów sa porozrzucane na Ukrainie Zachodniej, m.in. w Zolkwi, Woli Wysockiej, Poteliczu, Krechowie i w wielu innych miejscach.
Wola Wysocka
- cerkiew z 1598 roku z cennym ikonostasem i najstarszymi polichromiami z 1611 roku.


   W ostatnich latach na wieksza skale zajeto sie konserwacja malarstwa cerkiewnego, zarówno w muzeach, gdzie przechowywane sa olbrzymie zbiory ikon, jak i w samych drewnianych cerkwiach.
   Przykladem konserwacji prowadzonej w muzeach moga byc zakonczone prace nad znanym zólkiewskim ikonostasem, znajdujacym sie w Muzeum Narodowym we Lwowie. Ikonostas ten, ostatnie wielkie dzielo I. Rutowicza, powstal w latach 1697-1699 i przeznaczony byl do cerkwi pw. Narodzenia Chrystusa w Zólkwi. Fundatorami ikonostasu byli czlonkowie cechu szewców, jednak przedsiewziecie o takiej skali potrzebowalo wiekszego wsparcia, nie wykluczono
wiec udzialu finansowego rodziny Sobieskich - wlascicieli Zólkwi. Na poczatku XIX w. ikonostas zostal
przeniesiony do cerkwi we wsi Nowa Skwariawa, skad w roku 1937 przeniesiono go do muzeum.
   Ikonostas posiada duze wymiary (10,85 × 11,87 m), jest bogato dekorowany i zawiera praktycznie wszystkie nowosci wprowadzone do ikonostasów w tych czasach, m.in. dodatkowy rzad ikon ze scenami ze Starego i Nowego Testamentu, dodatkowe ikony do szesciu scen niedziel czy wprowadzone do rzedu apostolskiego postacie imperatora Konstantyna, kniazia Wlodzimierza
Wielkiego i kilka innych.
   Wyjatkowosc ukrainskiej drewnianej architektury stala sie podstawa wspólnej polsko-ukrainskiej inicjatywy dotyczacej opracowania wniosku o wpis na Liste Swiatowego Dziedzictwa UNESCO grupy drewnianych cerkwi z terenu polskich i ukrainskich Karpat. W 2009 r. zorganizowano wspólne badania
potencjalnych obiektów po obu stronach granicy. Pod uwage brano m.in. autentycznosc substancji, wartosc artystyczna, stan zachowania, otaczajacy krajobraz, dostepnosc obiektu.
Wytypowano po osiem cerkwi z kazdej strony:
- ze strony polskiej cerkwie w miejscowosciach: Radruz (pod wezwaniem św. Paraskewy), Chotyniec (Narodzenia Przenajświętszej Bogurodzicy), Owczary (Opieki Matki Bożej), Kwiaton (św. Paraskewy), Powroznik (św. Jakuba), Brunary (św. Michala Archaniola), Turzansk (św. Michała Archanioła), Smolnik (św. Michała Archanioła) k. Lutowisk,
- ze strony ukrainskiej cerkwie w miejscowosciach: Drohobycz (pod wezwaniem sw. Jura), Uzok (p.w. sw. Michała Archanioła), Jasynia (Wniebowstąpienia Pańskiego), Werbiąż Niżny - Nyznij Werbiz (Narodzenia Przenajświętszej Bogurodzicy), Potylicz (Swietego Ducha), Rohatyn (sw. Ducha), Matkiw (Soboru Przenajswietszej Dziewicy), Zólkiew (sw. Trojcy).