Sitemap Poland English Slovak
Меню
7 cudów Ukrainy
... Chocim,


Kamieniec Podolski,


Park Zofiówka
w Human
- ,



Sofia Kijowska,


Chortyca
- ́,



Kijowsko Pieczerska Lawra,


Chersonez Taurydzki...

Turystyka po zachodniej Ukrainie...
Популярне
47. > Human, 47a. Krajobrazy utracone...
Published: 15.12.2008



Tajemniczy ogród

   W zalozeniu teoretycznym, ksztaltowanym przez literature, ogród romantyczny mial rozwijac kult dzikiej natury, a takze  pobudzac zainteresowania botaniczne, co przejawialo sie w rozmaitych formach kolekcjonowania sprowadzanych z róznych stron swiata roslin ozdobnych. Znaczaco zwieksza sie powierzchnia ogrodu, aby poprawic jego walory widokowe i odpowiednio eksponowac niezliczone okazy flory. Pojawiaja sie w nim tez sztuczne ruiny, groty i pustelnie, które pelnia niekiedy funkcje mieszkalne lub wypoczynkowe. W architekturze ogrodowej coraz wyrazniej widac wplywy stylu gotyckiego. Bylo to efektem ogólnego wówczas wzrostu zainteresowania sredniowieczem.
   Na terenie Polski powstawanie ogrodów romantycznych bardzo silnie zwiazane zostalo z próbami nawiazania do rodzimej tradycji i kultury. Ich tworzeniu towarzyszyl bogaty program literacki, w którym niebagatelna role odgrywalo zainteresowanie pelnym naturalnego uroku zyciem wiejskim.

   Równiez i tutaj ogrody staja sie bardziej przestrzenne i harmonijnie powiazane z otaczajacym je krajobrazem. Przemiany te dotyczyly oczywiscie obiektów juz istniejacych, jak npaprzyklad znany park ksieznej Izabeli Czartoryskiej w Pulawach, ale pelnej i niczym nie skrepowanej realizacji nowe idee ksztaltowania przyrodniczego otoczenia mogly doczekac sie tylko na dziewiczym terenie. Do przeprowadzenia z powodzeniem takiego przedsiewziecia niezbedne byly jednak trzy podstawowe czynniki: wielka fortuna, potezna inspiracja oraz odpowiednia lokalizacja. I oczywiscie, w owych ciezkich czasach rozbiorów potrzebny byl wlasciwy czlowiek!

Zofiówka – romantyczny ogród krajobrazowy w Humaniu
   Okazal sie nim Stanislaw Szczesny Potocki, wojewoda ruski, general, targowiczanin, osoba dobrze widziana "u dworu" w Petersburgu, wlasciciel tysiecy hektarów ziemi i tysiecy zyjacych na tych ziemiach poddanych chlopów. Pieniedzy i wplywów zatem nie brakowalo.
    28 kwietnia 1798 roku, po dlugich i kosztownych staraniach, Potocki poslubil Zofie Wittowa, znana tez jako Zofia Glavani (primo voto Witt) lub Sophie de Tchelitche (Celice de Maurocordato). Och, cóz to byla za kobieta! Na temat tajemnicy jej pochodzenia i burzliwego zycia napisano tomy, jej postac do dzisiaj wzbudza emocje i wywoluje ostre spory. Piekna i ambitna, kochajaca i namietnie kochana, wywalczyla sobie pozycje na szczytach ówczesnej hierarchii spolecznej. Nieodrodna córa swojej epoki! A wiec znalazla sie i muza. Nalezalo jeszcze tylko wyszukac dobre miejsce.
   W dziedzicznych dobrach humanskich Szczesnego Potockiego, na pólnoc od lezacego w srodkowej czesci Ukrainy Humania (zabór rosyjski), rozciagaly sie tereny pozbawione drzew, ale za to obfitujace w granitowe skaly. Obszar ten przecinaly tez liczne wawozy. Szczególnie malowniczy widok przedstawiala urocza dolina rzeczki Kamionki. To tam wlasnie, wokól przeksztalconego jaru wymienionej rzeki, miala zostac ucielesniona idea romantycznego ogrodu krajobrazowego, przybierajac postac parku - arcydziela godnego poteznego fundatora, bieglego architekta i imienia swojej patronki.
    Szczesliwy malzonek zlecil realizacje swoich marzen pochodzacemu z Gdanska inzynierowi wojskowemu Ludwikowi Chrystianowi Metzellowi, kapitanowi artylerii, który znal sie doskonale na prowadzeniu wielkich prac ziemnych. Wykonal on projekt topograficzny i architektoniczny zalozenia ogrodowego, majacego poczatkowo zajmowac obszar okolo 150 hektarów. Roboty rozpoczeto w roku 1796. Cale zastepy panszczyznianych chlopów niwelowaly teren, przygotowujac miejsce pod sztuczne stawy, wodospady i kanaly. Albowiem to wlasnie zespól trzech stawów - kazdy usytuowany na innym poziomie - oraz laczace je kaskady Kamionki mialy stac sie "motywem przewodnim" nowego ogrodu.
   A woda powinna splywac, jak na ramiona spadaja bujne sploty Jej wlosów, a stawy powinny posiadac glebie spojrzenia Jej ogromnych oczu, a wzniesienia powinny oddawac ksztalty...

Ale powrócmy do naszych rabatek!

   Róznica poziomów miedzy stawem górnym a stawem dolnym wynosila 23 metry. Staw dolny liczyl 81 tysiecy m  kwadrat powierzchni. Usypano na nim sztuczna wyspe z najwieksza w ówczesnej Europie fontanna, której wodny pióropusz wznosil sie za sprawa urzadzen hydraulicznych na wysokosc okolo 20 metrów. Miedzy stawami powstala pierwsza kaskada - wielki wodospad - o wysokosci 14 metrów, a ponadto laczyl je podziemny kana ("Styks") ze sluza, po którym plywaly lodzie. Staw srodkowy zwany "morzem slodkim" równiez posiadal wysepke, zwana "wyspa milosci".
   Poszczególne czesci parku takze otrzymaly swoje nazwy - zwykle nawiazujace do antyku. Byly tam zatem na przyklad "Pola Elizejskie" oraz slynna skalna "Dolina Olbrzymów" z pietrzacymi sie wielkimi glazami o fantastycznych ksztaltach.

   A strzelista fontanna miala symbolizowac ogrom szczescia i radosci przebywania z Nia, a wodospad - potege i zar milosci do Niej, a Styks - lek przed rozstaniem z Nia, a... Cóz za niesforne pióro, wciaz zbaczajace na niewlasciwe sciezki!

   Po ukonczeniu podstawowych robót terenowych oraz wytyczeniu alejek i drózek spacerowych, przystapiono do instalowania infrastruktury technicznej i wznoszenia obiektów ogrodowej architektury. Do wykonania tych specjalistycznych prac zatrudniono ok. 800 rzemieslników i wykwalifikowanych robotników.
   Tak wiec powstal amfiteatr, a takze altany, pawilony, sztuczne groty, tarasy widokowe, obeliski i liczne mostki. Wymienmy tu chociazby grote "Grzmotów" pod wodospadem, zródlo Hypokrene, struge "Trzech Lez" z symboliczna zlamana kolumna, grote "Strachu i Watpliwosci", grote "Apollina" i grote "Króla Lokietka". Byla tez "samotnia", "skala leukadyjska" oraz "labirynt kretenski".

   Na szczególniejsza uwage zasluguje usytuowana przy drugiej kaskadzie "Swiatynia Wenery" ze statua bogini wewnatrz, zwana tez "Grota Tetydy", "Swiatynia Egipska" lub "Swiatynia Kanopa". Od frontu zdobily ja cztery granitowe kolumny, podtrzymujace belkowanie zwienczone pólkolista arkade z kolorowego szkla. Nad caloscia górowal mostek z azurowa balustrada i kolejna arkada, przez która po stopniach splywala woda ze stawu górnego. Powstaly w ten sposób plaszcz wodny tworzyl przed kolumnada pólprzezroczysta zaslone, zwana "fartuszkiem Zosi" lub "przescieradlem Wenery". Strumienie wody oslanialy wejscie do obszernej groty - jednego z wielu miejsc w parku, przeznaczonych do wypoczynku i kontemplacji.
   Ozdoba parku mialy byc takze kamienne wazony antyczne i rózne rzezby. Na sasiadujacych ze stawem dolnym "Polach Elizejskich" ustawiono m.in. pomnik Tadeusza Kosciuszki, ksiecia Józefa Poniatowskiego i Stanislawa Trembeckiego. Rozmaite monumenty sprowadzono z Francji, Grecji i Wloch.
    W sumie znalazlo sie w parku 59 wszelkiego rodzaju dziel architektonicznych. Niezbedne maszyny, urzadzenia techniczne do wodotrysków i fontann oraz marmury i gotowe elementy Metzell zamawial w zachodniej Europie. A pieczary mialy skrywac Jej mroczne tajemnice, a odludne samotnie - Jej leki, a wyspy - dawac nadzieje na chwile spedzane we dwoje w milosnym uscisku... Ale to juz nie powinno nas interesowac!

    Niezwykle odpowiedzialnym zadaniem bylo wykreowanie odpowiedniej szaty roslinnej. Najrózniejsze drzewa i sadzonki przywieziono z Kaukazu, Krymu, Turcji i z wielu innych zakatków Europy i swiata. Posadzono lacznie 512 rozmaitych gatunków flory. Nie wszystkie oczywiscie sie przyjely na tamtejszej glebie i nie wszystkie przetrwaly panujace tam warunki klimatyczne. W nastepnych dziesiecioleciach i wiekach, az po dzisiejsze czasy, dokonywano w tym zakresie wielu zmian, a i sama natura tez nie pozostawala bezczynna. Odnotujmy wiec tylko, ze w parku rosly lub rosna jodly balsamiczne, orzeszniki, tulipanowce, cyprysiki blotne, miorzeby japonskie, buki i niezliczone gatunki pnaczy oraz kwiatów.
   A posagi musialy oddawac ponetne linie Jej ciala, a drzewa musialy tak przechylac sie na wietrze, jak wdziecznie przegina sie gibka Jej kibic, a paczki i rozchylone platki kwiatów mialy byc odbiciem karnacji Jej lica i... Ani slowa wiecej!

    Do 1800 roku udalo sie zakonczyc prace w najwazniejszej czesci parku, z dwoma stawami i kaskadami. Dopiero jednak w maju 1802 roku Szczesny Potocki uroczyscie podarowal swej uroczej zonie - w dniu jej urodzin - owo dzielo wieloletnich trudów, które na czesc solenizantki nazwal Sofijówka. Bedzie to miejsce nosilo pózniej nazwe "Carycyn Sad" i "Sofijewka", az w koncu utrwali sie miano najbardziej nam znane - Zofiówka.
   W pisanym na zamówienie Potockiego poemacie "Sofiówka", opiewajac piekno wspólnego dziela natury i rak ludzkich, Stanislaw Trembecki nazwie park Zofii "ósmym cudem swiata", a francuski pisarz Auguste de Lagarde okresli Zofiówke mianem "dziela milosci".
    Dalsze, ale juz mniej intensywne upiekszanie i wzbogacanie parku trwalo do roku 1805, kiedy to umiera fundator. Dzialano z mniejszym rozmachem, poniewaz czasy byly niespokojne, pojawily sie klopoty rodzinne, w szkatule dostrzezono dno, a i milosc jakby nieco ostygla. Chociaz w obliczu afektu niezbyt wypada mówic o pieniadzach, to jednak zaznaczmy, iz koszt budowy i wyposazenia 160-hektarowego parku pod Humaniem byl ogromny. Zwykle podaje sie, ze wyniósl on okolo 15 milionów zlotych polskich, ale rzeczywista suma wydatków z wielu wzgledów trudna jest do ustalenia.
   Nawet jednak tak wielkie naklady finansowe i trwajace blisko 10 lat prace nie doprowadzily do pelnej realizacji pierwotnego projektu ogromnego zaozenia ogrodowego. Niektórych pomyslów nie wykonano, wiele rzeczy nie zostalo dokonczonych, a inne zmieniono. Nastepcy Szczesnego Potockiego nie kontynuowali juz tego przedsiewziecia.

   W roku 1832 humanskie dobra Potockich wraz z Zofiówka zostaly skonfiskowane przez cara Mikolaja I pod pretekstem udzialu w Powstaniu Listopadowym Aleksandra Potockiego, syna Szczesnego. Wladca uznal park godnym swojej malzonki, imperatorowej Aleksandry. Powstaja wtedy gotyckie, a nastepnie utrzymane w antycznym stylu wieze, pojawiaja sie nowe groty, a inne elementy znikaja. W 1841 roku zbudowano altane chinska, klasycystyczny pawilon "Flory" i pawilon "Rózany" oraz okazala brama wjazdowa z dwoma symetrycznie ustawionymi pawilonami dla strazników. Jednoczesnie usuwane sa powoli pomniki przypominajace o polskiej przeszlosci.
   Rozwój nauk przyrodniczych spowodowal, ze w roku 1859 Zofiówke przekazano pod zarzad slynnej piecioklasowej szkole ogrodniczo-rolniczej, przeniesionej z Odessy do Humania. Nastapil wtedy pomyslny czas dla parku, który wzbogacono wieloma nowymi okazami roslin. Obiekt udostepniony byl do zwiedzania. Przewodniki z poczatków XX wieku zalecaja, aby park odwiedzac zwlaszcza w niedziele i swieta, gdyz wtedy wlasnie uruchamiano wodotryski.

    Po pierwszej wojnie swiatowej i rewolucji Zofiówka znalaza sie w granicach Rosji Sowieckiej. Na szczescie to urokliwe miejsce w dalszym ciagu utrzymywano w dosc dobrym stanie, chociaz stracilo wiele - jak zreszta wszystko wokól - z dawnego splendoru i blasku.
   Podczas drugiej wojny swiatowej park ulegl znacznej dewastacji. W latach powojennych zostal odrestaurowany i przekazany pod opieke placówkom naukowym, co wplynelo pozytywnie na utrzymanie starej i rozwój nowej szaty roslinnej.
   Obecnie park Zofiówka w Humaniu znajduje sie na terytorium Ukrainy w obwodzie czerkaskim. Jest w dobrym stanie, przeto chetnie i licznie goszcza w nim turysci. Mimo strat poniesionych na skutek srogiej zimy i powodzi w 1979 roku, w odnowionym parku, który ma teraz 180 hektarów powierzchni, rosnie ponad 3300 gatunków i odmian drzew, krzewów i innych roslin z calego swiata.
   A gdy ostatni spacerowicze opuszcza parkowe aleje, gdy dozorcy zakoncza obchód powierzonych ich pieczy rewirów, zrazu cichutko, a nastepnie coraz glosniej i smielej, w szmerze wody i szumie starych drzew daje sie slyszec teskne wolanie: Ach, gdzie zes Ty, Sophie?! Gdzie zes Ty...
Marek Zukow-Karczewski

Photo...

Czerniowce

Zwiedzaj z nami...

... Lwów - L'viv,


Żółkiew,


Drohobycz,


Luck - ,


Ostróg,


Tarnopol
- Ternopil,



Krzemieniec,


Stanislawów
- Iwano-Frankiwsk,


Kolomyia,


Czerniowce,


Użhorod - ,


Mukaczewo...