Sitemap Poland English Slovak
Меню
Wedrujemy...

==================
Sladami historii...
==================
... Lwów,


HISTORIA - ksiestwo Ruskie, Podolskie, Halickie, Wolynskie...


Luck - photo Olek

Популярне
24. Rody Rzeczypospolitej na Kresach...
Published: 20.06.2012


Lviv

Burzliwa mlodosc
   Okolo 1628 roku w rodzinie kasztelana (komendanta zamku) kamienieckiego Stanislawa Potockiego przychodzi na swiat pierworodny syn, któremu na czesc dziadka nadano na chrzcie imie Andrzej (Jedrzej). Matka chlopca - Zofia, pochodzila z potezej rodziny Kalinowskich, którzy na swoich wlosciach, ze stolica w Husiatynie na Zachodnim Podolu, stworzyli na pól niezalezne ksiestwo.
   O dziecinstwie i mlodosci Jedrzeja wiadomo niewiele. Byly to czasy niespokojne. Koniec lat 30.XVII wieku bogaty jest w powstania kozackie, a w 1648 roku wybuchla prawdziwa wojna pod przywództwem Bohdana Chmielnickiego. Prawie cala polska mlodziez chwycila za szable i na nauke w zagranicznych uniwersytetach czasu juz nie bylo.
   
Na tle tych groznych wydarzen ojciec Jedrzeja zrobil zawrotna kariere: w 1631 roku zostaje wojewoda Braclawskim (terenów, do których dzis naleza obwody winnicki, kirowogradzki i czesc czerkaskiego); od 1636 widzimy go jako wojewode podolskiego, a w 1652 otrzymuje bulawe hetmana polnego koronnego (zastepcy dowódcy wojsk koronnych Rzeczypospolitej). W 1654 zostaje hetmanem wielkim koronnym, w 1655 - wojewoda kijowskim, w 1658 - krakowskim.
   Za likwidacje powstan kozackich w latach 1637-38 Stanislaw Potocki otrzymuje olbrzymie tereny, miedzy innymi peczenizynski klucz posiadlosci. Centrum tych wlosci staje sie miasto Podhajce w woj. tarnopolskim.
  
Oprócz Jedrzeja Stanislaw Potocki mial jeszcze dwóch synów - Prokopa i Feliksa Kazimierza (1630-1702). Prokop zginal tragicznie w dziecinstwie - spadl mu na glowe olbrzymi sopel lodu. W tej sytuacji Feliks Kazimierz byl oczkiem w glowie ojca. Z tego powodu bracia zyli ze soba jak kot z psem.
    Mlody Jedrzej powachal juz prochu w bitwie pod Pilawcami we wrzesniu 1648 roku, podczas której wojska Chmielnickiego rozgromily polskie pospolite ruszenie, a sam Potocki zostal ciezko ranny w noge. W kolejnym roku maja miejsce dwie nieudane dla wojsk koronnych bitwy pod Zbarazem i Zborowem, w których równiez uczestniczy ten mlody, ale obiecujacy szlachcic. Po niedlugim okresie pokoju znów wybucha wojna, i Andrzej, juz jako rotmistrz, bierze udzial w bitwach pod Beresteczkiem (1651) i Zwancem (1653). W 1655 Jedrzej zostaje starosta lezajskim. Bylo to jego drugie starostwo. Pierwsze - halickie - otrzymal od ojca w 1646.
  
Pomiedzy udzialem w bitwach i dzialalnoscia gospodarcza mlody Potocki nie zapomina o zyciu osobistym. Pod koniec lat 50. bierze slub z Anna Rosinska. Prawdopodobnie bylo to jej drugie zamezcie, i wiadomo o niej tyle, ze pochodzila z rodu Firlejów.
   Gdy sytuacja na frontach mniej wiecej sie ustabilizowala, Jedrzej rozpoczyna aktywna dzialalnosc jako starosta halicki. Przystepuje do odbudowy zamku, zniszczonego przez kozaków w 1649 roku. Do jego odbudowy Potocki zaprasza inzyniera z Francji, Franciszka Corassini, który kieruje pracami 200 mistrzów budowlanych. Jednoczesnie w miasteczku powstaje odlewnia i kuznia, co daje mozliwosc lania armat i kul. Koszt odbudowy zamku wyniósl 28 500 zlotych. W tym czasie wojna polsko - kozacka przeobrazila sie w wojne polsko - rosyjska. Jedrzej Potocki wyróznil sie podczas bitwy pod Czudnowem w 1660 roku, gdzie wojska koronne pod dowództwem jego ojca rozbily wojska rosyjskie, dowodzone przez kniazia Szeremietiewa. Jego bohaterstwo zostalo zauwazone dlatego król Jan Kazimierz nadaje mu stopien chorazego wielkiego koronnego. Byl to honorowy stopien chorazego, do którego obowiazków wchodzilo trzymanie flagi królewskiej podczas wszystkich uroczystosci. Do radosci z tego wyróznienia doszla jeszcze radosc z narodzin pierwszego syna, którego na czesc dziadka nazwano Stanislawem.
Miasto na Bystrzycach
   Jednoczesnie z odbudowa zamku w Haliczu Jedrzej rozpoczyna kolejny olbrzymi projekt - u zbiegu dwóch Bystrzyc, na terenie niewielkiej miejscowosci Zablocie, zaklada miasto-fortece. Za wzór wzieto Zamosc, który na te czasy uwazany byl za idealne miasto-rezydencje magnacka. Pracami kieruje znany juz nam Franciszek Corassini.
    Poczatkowo forteca miala ksztalt szescioboku z szescioma bastionami na wierzcholkach, przed murami byla gleboka fosa, wypelniona woda z obu Bystrzyc. Wewnatrz wybudowano poczatkowo drewniany palac dla wlasciciela miasta. 7 maja 1662 Jedrzej Potocki nadaje miastu Prawo Magdeburskie i nazwe Stanislawów - na czesc pierworodnego syna. Dzien ten uwazany jest za poczatek istnienia miasta. Aby zachecic ludzi do osiedlania sie w miescie, wlasciciel na 20 lat zwalnia jego mieszkanców z placenia podatków, a 17 wrzesnia tegoz roku wydaje oddzielny przywilej dla gminy zydowskiej.
   W 1663 roku Jan Kazimierz prawnie potwierdza nadane miastu Prawo Magdeburskie i zatwierdza
herb miasta. Wówczas do osiedlenia sie w miescie zaproszono Ormian, potwierdzajac to oddzielnym przywilejem. Nie zapomniano tez o Rusinach. W 1668 roku zezwolono im na wybudowanie cerkwi i zalozenie przy niej bractwa. Potocki potwierdzil to dokumentami.
   Wczesniej, bo w 1664 roku Jedrzej Potocki zostaje starosta kolomyjskim i rozpoczyna przebudowe drewnianego staroscinskiego zamku na murowany. Dzieki Potockiemu Pokucie przypominalo wówczas wielki plac budowy.
    27 lutego 1667 roku umiera wielki hetman koronny Stanislaw Potocki, któremu wspólczesni nadali przezwisko „Rewera”, z powodu czesto uzywanego slowa „re vera", które po lacinie oznacza „rzeczywiscie, w rzeczy samej”. Zgodnie z testamentem zmarlego, stolica jego wlosci - Podhajce - przechodzi do mlodszego brata Feliksa Kazimierza. Jedrzej w spadku otrzymal starostwa Moscickie i Medynskie oraz posiadlosci na Przykarpaciu. W kolejnym roku przejmuje tytul wojewody kijowskiego, ale poniewaz w Kijowie wówczas rezydowali Rosjanie, centrum województwa przeniesiono do Zytomierza.
   W 1668 roku król Jan Kazimierz zrzeka sie tronu i wyjezdza do Francji. Czesc szlachty, wsród których byl tez Jedrzej Potocki, zawiazuje stronnictwo francuskie i proponuje na tron Rzeczypospolitej obrac ksiecia Conti. Jednak drobna i srednia szlachta wystapila zdecydowanie przeciwko temu. Na ich czele stal wojewoda sieradzki Feliks Kazimierz Potocki. Jedrzej Potocki wszem i wobec oglosil, ze ksiaze Conti zasiadzie na tronie polskim, czy podoba sie to jego bratu, czy nie. Otóz taka polityka moze sklócic braci i podzielic rodziny, nawet magnackie.


Lancut


   Jednak Feliks Kazimierz okazal sie sprytniejszy i na Sejmie w Warszawie w czerwcu 1669 roku cala sprawe rozegral tak, ze zamiast francuskiego ksiecia, na króla obrano Michala Korybuta Wisniowieckiego. Nowy król byl dalekim potomkiem znanego hetmana kozackiego Dymitra (Bajdy) Wisniowieckiego i synem slynnego wodza Jeremiego Wisniowieckiego, walczacego odwaznie przeciwko Chmielnickiemu. Tu nalezy wspomniec przyslowie, ze natura odpoczywa na dzieciach
wielkich osobistosci. Michal Korybut wejdzie do historii, jako monarcha slaby, król nikczemny, a wódz nijaki wobec tych prób, które gotowala Rzeczypospolitej historia. Przeciwko królowi od razu utworzono koalicje, na której czele stanal Jan Sobieski. Ta profrancuska partia miala zamiar osadzic na tronie hrabiego St. Paula de Longueville, poniewaz de Conti, rozczarowany poprzednia porazka, zrzekl sie kolejnych wyborów. Naturalnie, Jedrzej Potocki byl jednym z pierwszych, którzy przylaczyli sie do nowej koalicji.
   W tym samym roku, dzieki staraniu fundatora, kosciól  parafialny zostaje przemianowany na kolegiate, przy której otwarto Akademie. Uwazana byla za filie krakowskiego Uniwersytetu Jagiellonskiego i dzialalo tu trzech pralatów i trzech kanoników, którzy wykladali gramatyke, syntaktyke, poetyke i retoryke. Nowej uczelni przekazano wies Paryszcze kolo Nadwórnej. W tamtych czasach byl to jedyny zaklad naukowy na Pokuciu. Z czasem zwracaja sie wylozone na Akademie pieniadze. 11 listopada 1669 roku szlachcianka Anna Zerebska przekazuje Jedrzejowi Potockiemu wies Kinczaki kolo Halicza.
   W styczniu 1672 roku goscil w Stanislawowie francuski szpieg-opat de Paulmiers, którego sekretarzem byl nie rzucajacy sie w oczy Ulrich von Werdum. Ten ostatni pozostawil w swoim pamietniku interesujacy opis miasta, zauwazajac zgromadzone wielkie ilosci cegly do budowy murowanego palacu i budowe kamiennego kosciola (fary). Ogólnie miasto sprawilo na nim mile wrazenie: „Przez dwa dni spokojnie wypoczywalismy, wspaniale przyjeci przez wojewode zarówno na zamku, jak w gospodzie”.
Zagrozenie tureckie
   W tymze roku rozpoczela sie turecka nawala na Podole. Turcy zdobyli Kamieniec, a juz we wrzesniu ich wojska pod dowództwem Halil Baszy i sojuszniczych kozaków Doroszenki podchodza pod mury Stanislawowa. Jednak potezne fortyfikacje i odwazna zaloga twierdzy zmuszaja nieprzyjaciela do odwrotu. Wróg pali przedmiescia. W tych czasach wielu Ormian z Podola, uciekajac przed Turkami, osiada w Stanislawowie. Dzieki tym pracowitym rzemieslnikom i kupcom nastepuje prawdziwy renesans miasta.
   W 1673 roku Potockiemu rodzl sie drugi syn - Józef. W tym czasie kochajacy ojciec odsyla swego pierworodnego Stanislawa z niespokojnego Pokucia do dalekiego Krakowa, na Uniwersytet. 10 listopada wojewoda kijowski, w wojskach Jana Sobieskiego, bierze udzial w slynnej bitwie pod Chocimiem. Dowodzi pulkiem konnicy na lewym skrzydle. Gdy czesc wojsk tureckich, przerwawszy okrazenie, rzucila sie do ucieczki, pulk Potockiego staje im na przeszkodzie i zmusza do powrotu. 5 grudnia 1673 roku, wracajac po Victorii chocimskiej, hetman Jan Sobieski, na zaproszenie Jedrzeja Potockiego, gosci w Stanislawowie. Twierdza salutowala mu setka wystrzalów armatnich. Hetman goscil na starym zamku (w miejscu dzisiejszej katedry greckokatolickiej), a wieczorem wyjechal do Kalusza.
   W 1674 roku po smierci Michala Korybuta Wisniowieckiego odbyla sie elekcja nowego króla. Potocki aktywnie popieral kandydature Sobieskiego, którego w koncu obrano na tron Rzeczypospolitej pod imieniem Jan III. Wprawdzie w latach pózniejszych Jedrzej Potocki czesto wystepowal przeciwko profrancuskiej polityce króla, jednak do rozlamu pomiedzy nimi nie doszlo.
   Podczas kolejnego najazdu tureckiego w 1675 roku Potocki rozgromil oddzial nieprzyjaciela pod Kaluszem. W nastepnym roku olbrzymia armia Ibrahima Paszy o przezwisku Szajtan (Szatan) wdarla sie na Pokucie i we wrzesniu otoczyla Stanislawów. Potockiego w tym czasie w miescie nie bylo - byl u boku króla, który pospiesznie zebral wojsko i wyruszyl na Pokucie. 24 wrzesnia Jan III Sobieski staje obozem pod Zurawnem. Po kilku nieudanych szturmach poteznej fortecy stanislawowskiej Turcy znosza oblezenie i wyruszaja w kierunku wojsk polskich. Po drodze pala zamek w Haliczu, który juz nigdy nie podniósl sie z ruin. Od 29 wrzesnia 50 tys. armia turecka rozpoczyna oblezenie niewielkiego polskiego obozu i stara sie zetrzec go na proch. Podczas bitwy na pomoc oblezonym przychodzi niewielki oddzial ze Stanislawowa pod dowództwem Jana Dannenmarka. Z czasem jednakowo wyczerpane wojska przystepuja do rozmów pokojowych, które zakonczone zostaja podpisaniem „pokoju Zurawieckiego”. Jedrzej Potocki stale - podczas bitwy i podczas rokowan - jest obok króla. Za okazane mestwo podczas tej kampanii wojennej sejm okazal wdziecznosc mieszkancom Stanislawowa, zwalniajacych od splaty wszystkich podatków, oprócz królewskich.
   Pod koniec lat 70 XVII wieku ukonczone zostaje budownictwo nowego murowanego palacu, który wlaczono w system obronny miasta. W wyniku tego forteca z szesciokata uzyskuje wydluzony w kierunku poludniowo-wschodnim ksztalt osmioboku. Pracami kieruje architekt Karol Benoit, który zastapil Corassini’ego. W 1680 roku Jedrzej Potocki zostaje wojewoda krakowskim i przejmuje od Jana Karola Czartoryskiego starostwo Sniatynskie.
Pelniacy obowiazki… króla
   W 1682 roku Jedrzej Potocki osiaga najwyzsza posade w Rzeczypospolitej - kasztelana krakowskiego. Od tej chwili moze zwolywac pospolite ruszenie.
   W nastepnym roku Jan III Sobieski wyrusza z odsiecza oblezonemu Wiedniowi. Obrone granic Rzeczypospolitej pozostawil Jedrzejowi Potockiemu - ten rozporzadzal 1650 zolnierzami wlasnego wojska, 10 choragwiami koronnymi i 5,5 tys. zolnierzy z prywatnych oddzialów magnackich. Pod koniec wrzesnia do Krakowa dotarla wiadomosc o blyskawicznym zwyciestwie Sobieskiego pod Wiedniem. Te radosna nowine przycmila druga, tragiczna - ukochany syn Potockiego, Stanislaw, zginal 12 wrzesnia pod murami austriackiej stolicy. Zabalsamowane cialo mlodego oficera zostalo przywiezione do Stanislawowa i uroczyscie zlozone w krypcie kolegiaty.
   Nie zwazajac na ciezka utrate, Potocki zbiera w Krakowie wszystkie dostepne sily i rusza na okupowane przez Turków Podole. Ci, nie przeczuwajac zlego, zachowuja sie swobodnie. Polacy zdobywaja fortece za forteca: uwalniaja Czortków, Husiatyn, Jagielnice - czyli tzw. "Czortkowski paszalyk”. Wczesniej zwolniono Niemirów. 12-tysieczne polskie wojsko podchodzi pod Jazlowiec. Tu jednak Potockiego spotyka fiasko, i zmuszony jest zawrócic (Jazlowiec zdobyto w sierpniu nastepnego roku).
   Nieoczekiwanie Tatarzy Krymscy robia smialy wypad na Wolyn. Spustoszyli olbrzymie tereny - od Lubartowa po Zaslaw! Dua liczbe ludnosci wzieto w jasyr. Na wiadomosc o tym kasztelan krakowski rusza przeciwko nieprzyjacielowi. W grudniu 1683 roku pod Kinkanami Polacy i sprzymierzeni z nimi kozacy Stepana Kunickiego dopedzaja oddzialy tatarskie, spowolnione jencami. Zawiazuje sie bitwa, w której gina wodzowie nieprzyjaciela, a caly szlak bitwy - na odleglosc czterech mil - wyscielony jest cialami poleglych Tatarów. Jasyr zostal odbity. W dalszym przesladowaniu wroga wojska polskie wchodza na teren Moldawii, ale zmuszone sa do odwrotu.
   W 1684 roku Potocki zostaje hetmanem polnym koronnym i wyrusza z wojskami koronnymi pod
dowództwem Jana III Sobieskiego do Moldawii. W 1686 roku - kolejna wyprawa moldawska. Teraz uzbrojono wojsko w armaty i wzieto proch oraz amunicje ze stanislawowskiego arsenalu. W kwietniu rozpoczela sie koncentracja wojsk, których czescia dowodzil Jedrzej Potocki. Jan III Sobieski, zmierzajac do miejsca koncentracji, stacjonowal przez dwa dni (4 i 5 kwietnia) w Stanislawowie. Jak podaja historycy, zamek Potockich goscil wówczas w swoich murach najznamienitsze i najszlachetniejsze towarzystwo Rzeczypospolitej. 6 kwietnia król wyruszyl do glównego obozu w Tysmienicy. Potocki towarzyszyl mu wiernie.
    10 maja wywiadowcy doniesli, ze z Moldawii do Kamienca Podolskiego wyruszyl nowy komendant twierdzy. Prowadzi ze soba wojsko i olbrzymie stada, jako zapasy zywnosci dla garnizonu. Król nakazal Potockiemu i podskarbiemu Rzewuskiemu wyruszyc na wroga i odbic stado. Jednak ci dzialali tak nieudolnie, ze Turcy nie tylko dotarli do Kamienca bez strat, ale zdazyli ewakuowac swoje oddzialy z Baru i Miedzyboza. Wysadzili przy tym te fortece, tak, ze Polakom zamiast poteznych warowni dostaly sie jedynie zwaly gruzów. Sobieski byl tak rozgniewany, ze w pierwszej chwili chcial ukarac dowódców „na gardle”. Ale z czasem ochlonal i zastapil gniew milosierdziem, odsuwajac jedynie Potockiego od dowództwa oddzialami, które sam przejal. Ta kampania dla wojsk Rzeczypospolitej byla nieudana, i na jesieni wrócono do domów.
   W 1687 roku Stanislawów odwiedzi sekretarz królowej Franciszek d’Aleiraque, który pozostawil takze wspomnienia o Jedrzeju Potockim: „Jego wojsko jest tu jedyna obrona granic. Sam naznacza wojskowe posady, daje miastom zalogi, dba o zapasy broni, napelnia magazyny zywnoscia, wszystkie armaty naleza do jego armii…”.
   Oprócz spraw wojskowych Potocki byl równiez szanowanym fundatorem. Wybudowal koscioly w Otyni i Lescu. Szczodra reka wspomagal klasztory bernardynów w Lezajsku (1664) i Józefowie (1691), równiez dominikanów w Haliczu (1667), Holowczynie (1681) i Sniatyniu (1684). Oprócz dwóch synów, Stanislawa i Józefa, mial tez córke Katarzyne, która w poszukiwaniu „wielkiej milosci” trzykrotnie wychodzila za maz.
   31 sierpnia 1691 (lub wedlug innych zródel - 12 wrzesnia) Jedrzej Potocki umiera. Pochowany zostaje obok starszego syna Stanislawa w krypcie nieukonczonej jeszcze kolegiaty.
   Miasto-fortece przejmuje w spadku jego mlodszy syn - Józef.

Zloty Potok


Tulczyn

Photo...

rysunek Orda


Miedzyborz - photo Olek

Sladami historii...

==================
... zwiedzamy...

==================






*Olesko,


*Podhorce,


*Poczajow...