Sitemap Poland English Slovak
Меню



Nauka - Uczelnie


Uniwersytet im. Jana Kazimierza w roku 1919



Популярне
... sprawy wschodnie...
Published: 10.07.2014



   W przypadku Karpatorusinów mówi sie zarówno o etnolekcie ze statusem odrebnego jezyka (w bylej Jugoslawii kodyfikacji dokonano w latach dwudziestych XX wieku, zas na Slowacji proces ten ogloszono w styczniu 1995 roku) oraz o etnolekcie ze statusem dialektu, jak w przypadku Lemków. Rozpoczete w latach trzydziestych XX wieku prace nad standaryzacja lemkowskiego, które wtedy skonczyly sie niepowodzeniem, trwaja takze obecnie. Paul Robert Magocsi stwierdza:, „Poniewaz Rusini zamieszkuja obszar pogranicza, na ich gwary silny wplyw wywiera slownictwo polskie, slowackie i wegierskie. Zapozyczenia ze wschodu i zachodu w polaczeniu z licznymi terminami z liturgicznego jezyka staro - cerkiewno - slowianskiego i dialektyzmami specyficznymi jedynie dla Karpatorusinów - sa tym, co odróznia ich mowe od innych jezyków wschodnioslowiaskich, takich jak ukrainski”. Kwestia jezykowa, a dokladnie wybór standardu jezyka literackiego, byla pierwsza, jaka trwale zantagonizowala wewnetrznie ruska inteligencje jeszcze w polowie XIX wieku. Problem ten laczyl sie bezposrednio z okreslonymi opcjami narodowymi i rozumieniem „ruskosci”. Wspólczesnie wsród Rusinów Karpackich, równiez Lemków, chec kodyfikacji dialektów rusinskich, badz poslugiwanie sie jezykiem ukrainskim - z opieka nad „ukrainska mowa lemkowska” jako swiadectwem bogactwa folkloru - jest sprawa zasadnicza w postawach etniczno-narodowych. Dodajmy, ze w swiadomosci mieszkanców Rusi Podkarpackiej, Preszowszczyzny i Lemkowszczyzny tkwi przeswiadczenie o oryginalnosci wlasnego jezyka. Pokazuja to chocby wspólczesne badania Ewy Michny.
   Juz w literaturze lemkowskiej XIX wieku dialekt lemkowski znajdowal sie w coraz to szerszym uzyciu. Wprowadzano go w utworach epickich, tekstach folklorystycznych, poezji, sztukach scenicznych oraz w szkicu polemicznym Astriaba. Stanowilo to zapowiedz ewolucji lemkowskiego w funkcji jezyka
pisanego, czego kulminacja stalo sie jego pelnowartosciowe uzycie w lemkojezycznym tygodniku „Lemko”, jeszcze przed I wojna awiatowa. Kolejne zmiany nastapily w okresie miedzywojennym, co charakteryzuja slowa, Hunianki: „To nasza lemkowska fonetyka. Nie trzeba sie jej bac”. W tym czasie rozwinelo sie lemkowskie pismiennictwo (nurt autonomiczny), które wyrastalo z twierdzenia, ze kultura lemkowska rozwijac sie moze samodzielnie, wykorzystujac jezyk lemkowski jako jezyk literacki. Konsekwencja dzialan liderów lemkowskich bylo tez wprowadzenie do szkó (koniec lat trzydziestych) nauczania lemkowskiego, z wykorzystaniem opracowanego przez Metodyja Trochanowskiego elementarza i czytanki. Obecnie, a dokladnie od zarejestrowania w 1989 roku Stowarzyszenia Lemków, mamy do czynienia z wyraznymi przejawami aktywnosci jezykowej tej grupy.
   Wspólczesnie wskazac mozna na funkcjonowanie jezyka lemkowskiego, w co najmniej siedmiu sferach: codziennej, szkolnej, literacko-artystycznej, religijnej, publicystycznej, scenicznej, stowarzyszeniowej, a takze informacyjnej i naukowej. Szczególowo omawia te kwestie Olena Dus-Fajfer. W obszernym artykule Lemkowski w Polsce w aspekcie socjolingwistycznym Maria Brzezina wskazuje na „znamienny wzrost prestizu etnolektu lemkowskiego”, a takze mówi „o swoistym odrodzeniu jezykowym Lemków polskich”. Sytuacja taka ma miejsce pomimo niechetnego nastawienia do tych dazen Zjednoczenia Lemków i ludnosci lemkowskiej uwazajacej sie za Ukrainców. Uzywanie lemkowskiego w sferze potocznej - w domu, kregu rodzinnym, przy okazji róznych uroczystosci skupiajacych Lemków - pozwolilo uchronic go w czasach PRL-u. Dzis jest on chetnie uzywany przez przedstawicieli róznych pokolen, choc w sytuacji otwarcia sie grupy i zmian spolecznych jego ostoja pozostaje starsze pokolenie. Dla mlodych stanowi on wazny nosnik w dwujezycznej sferze codziennosci (jezyk lemkowski i polski). W sferze artystyczno-literackiej na pierwsze miejsce wysuwa sie twórczosc Petra Murianki, zas w sferze widowiskowej dzialalnosc teatralna Andryja Kopczy. Doniosle znaczenie w upowszechnianiu jezyka lemkowskiego maja równiez coroczne „Lemkowskie Watry” w Michalowie - te w Zdyni zdominowane sa raczej ukrainskimi akcentami, choc i tam lemkowski pozostaje w uzyciu - oraz spotkania literackie „Lemkowska Jesien Twórcza” w Gorlicach, czy „Biennale” w Krynicy. W polskojezycznych pracach lemkoznawczych pojawily sie równolegle tlumaczenia lemkowskie, streszczenia, a takze tlumaczenia wiekszych fragmentów prac naukowych na lamach „Besidy”
.
   Najwazniejszym forum prezentacji i funkcjonowania lemkowskich tekstów jest redagowane przez Piotra Trochanowskiego, wychodzace od 1989 roku, czasopismo „Besida”. Wladyslaw Graban redaguje z kolei kwartalnik, „Zahoroda”, który wydaje Muzeum Kultury Lemkowskiej w Zyndranowej. Teksty lemkowskie publikuje takze „Warta” (wydawana przez Zjednoczenie Lemków) oraz „Nasze Slowo” w ramach „Lemkowskiej Stroniczki”. Wlasnie tam odbyla sie niedawno dyskusja na temat zapisu i mozliwych ingerencji w celu zblizenia dialektu lemkowskiego do jezyka ukrainskiego, w której wzial udzial A. Ksenicz i M. Lesiów. Redaktor „Stroniczki” zauwaza, ze: „sposób pisania lemkowskich tekstów musi wychodzic od ich autorów, redaktorów, czytelników i sumienia. Nie uwazamy za sensowna kodyfikacje dialektu, [...] pisanie nie zaczelo sie od nas, ma swoja historie, [...] swoimi wyborami potwierdzamy kulturowa identyfikacje”
. I jeszcze jedno: „Mówimy i piszemy, po lemkowsku, bo to jedynie mozliwy dla nas instrument wyrazania naszego intymnego, lemkowskiego swiata” - jak przypomina cytat z poczatku autorstwa P. Trochanowskiego, a jak odmienna perspektywa etniczno-narodowa.
   P. Murianka dokonal juz paru przekladów, na lemkowski (m.in. Mickiewicza, Slowackiego, Stura, Franko), zas po opublikowaniu w wersji lemkowskiej Ody do mlodosci napisal: „jezyk lemkowski sasiaduje z jezykiem chorwackim i ukrainskim jako równoprawny jezyk”. Od roku szkolnego 1991/92 lemkowski jest nauczany w publicznych placówkach oswiatowych, a takze w punktach nauczania organizowanych przy Stowarzyszeniu Lemków oraz przez niektóre parafie prawoslawne. W szkolach podstawowych nauka odbywa sie w Krynicy, Usciu, Rozdzielu, Kunkowej, Gladyszowie, Zdyni, Sekowej, Krygu, Malczycach, Przemkowie oraz w gimnazjum w Usciu i Sekowej, a takze w LO im. Kromera w Gorlicach. W sferze cerkiewnej uzywa sie lemkowskiego w kazaniach i katechezie, zas teksty Ewangelii, Dziejów i Listów Apostolskich oraz posania biskupa czytane sa w tlumaczeniu na lemkowski. Dodajmy jeszcze, ze powstaje program telewizyjny „Lemkowskie wiadomosci”, który raz w miesiacu beda nadawaly osrodki regionalne TVP w zasiegu zamieszkiwania Lemków.
   Z inicjatywy Stowarzyszenia Lemków, a przede wszystkim sp. Michala Sandowycza, powstala w 2001 roku Fundacja Wspierania Mniejszosci lemkowskiej „Rutenika”, której glównym celem jest dzialalnosc edukacyjna. Najwyzszym w tej materii jest zamiar utworzenia w Krynicy liceum, w którym przedmioty humanistyczne maja byc nauczane w jezyku lemkowskim. Stowarzyszenie Lemków zorganizowalo takze „Kurs z komputerem po lemkowsku”, majacy przyblizyc prace z lemkowskojezycznymi programami. Od roku akademickiego 2001/02 w Akademii Pedagogicznej w Krakowie funkcjonuje nowy, jedyny w Polsce kierunek studiów: filologia rosyjska z jezykiem rusinsko-lemkowskim. Poza przedmiotami rusycystycznymi, w ciagu calego okresu studiów (srednio 10 godzin tygodniowo) sa prowadzone nastepujace przedmioty specjalizacyjne: praktyczna nauka jezyka, literatura, wiedza o historii i kulturze rusinsko-lemkowskiej, historia jezyka, stylistyka, metodyka nauczania oraz gramatyka konfrontatywna polsko-lemkowska. Na IV Kongresie Stowarzyszenia Lemków postanowiono m.in. powolac Komisje Szkolna, której zadaniem ma byc „propagowanie nauczania jezyka lemkowskiego w srodowiskach lemkowskich; pomoc w redagowaniu, drukowaniu i rozpowszechnianiu podreczników szkolnych i pomocniczych; pomoc w organizowaniu wycieczek i obozów po Lemkowszczynie; wspóldzialanie z Kolami S, punktami nauczania jezyka lemkowskiego i innymi organizacjami skupiajacymi Lemków”. W lipcu 2001 roku w Krynicy odbyla sie kursokonferencja „Nauczanie jezyka lemkowskiego - problemy metodyczne i praktyka”. Wzielo w niej udzial ok. 40 osób zywo zainteresowanych ta problematyka. Na XXI Watrze w Zdyni (dwa tygodnie pózniej) A. Masej ze Zjednoczenia Lemków wyglosil „Piec punktów”, jakie przyczyniaja sie do trwania akcji „Wisla” i asymilacji. Jednym z tych punktów okazalo sie byc nauczanie jezyka lemkowskiego i produkowanie „nauczycieli w dwa dni”, - co jest oczywista propagandowa brednia
. Podczas nauki jezyka lemkowskiego korzysta sie glównie z materialów opracowanych przez Miroslawe Chomiak i Piotra Trochanowskiego. A sa to: Programy nauczania jezyka lemkowskiego (rusinskiego), Elementarz lemkowski, jezyk lemkowski z komputerem, slowniczek tematyczny polsko-lemkowsko-angielski, jezyk lemkowski - kurs podstawowy, gramatyka jezyka lemkowskiego, Mamo kup mi ksiazke, pierwszy lemkowsko-polski slownik J. Horoszczaka. Dodajmy w tym miejscu, ze w 2003 roku powolano Unie Jezyków Regionalnych i Mniejszosciowych w Polsce, której czlonkiem zostalo Stowarzyszenie Lemków.
Sebastian Dubiel - Dmytryszyn

Nauka - Uczelnie